Inhoud
Over de tuniek van de man van Bocksten liep een zichtbare leren riem waaraan verschillende voorwerpen hingen. Onder de tuniek zat een tweede leren riem die zijn twee beenlingen ophield. Het Cultuurhistorisch Museum van Halland onderscheidt beide in de beschrijving van de vondst. De riemen beantwoorden een praktische vraag over kleding in de 14e eeuw: wat hield de beenlingen op hun plaats?
Het museum dateert de dracht tussen 1350 en 1370. De tuniek bedekte de romp en reikte ongeveer tot de knieën. Elke beenling bedekte één been en voet. Leren riempjes verbonden de beenlingen met de binnenriem. De mantel gaf warmte en de kap bedekte hoofd en hals. Aan de bewaarde stukken is te zien hoe wol en leer samenwerkten op de plek die de tuniek gewoonlijk bedekte.
Een vondst die de kledinglagen zichtbaar maakt
Op 22 juni 1936 werkte Thure Johansson in het veen van Bocksten in Halland, met zijn zus Gulli in de buurt. De eg bleef haken aan stukken stof en bot. Volgens het museum bevorderde het zure veen het behoud van textiel, leer en ander organisch materiaal. De kleding wordt nu bewaard in het Cultuurhistorisch Museum van Halland, in de vesting van Varberg.
Een middeleeuwse afbeelding kan laten zien hoe lang een tuniek was en hoeveel van de beenlingen zichtbaar bleef. Bij Bocksten kunnen we ook bekijken wat onder de stof zat. Het museum identificeert de riempjes en hun bevestigingspunt. In het fotoarchief zijn de tuniek, de beenlingen en beide riemen afzonderlijk te zien. Conservatoren controleren de staat van de kleding en de omstandigheden in de vitrine.
De wollen tuniek verborg de bevestiging
Het museum noemt de tuniek een kjortel en de stof vadmal, een geweven en gevolde wollen stof. Vollen maakt het weefsel compacter. Eva Andersson stelt in haar onderzoek naar middeleeuwse kleding in Zweden en Noorwegen vast dat de tuniek en de beenlingen van Bocksten in keperbinding zijn geweven. Keperbinding beschrijft hoe de draden elkaar kruisen. Vollen is een latere afwerking.
Andersson beschrijft een tuniek zonder schoudernaad, met rechte mouwen en inzetstukken middenvoor, middenachter en aan de zijkanten. Deze geren gaven de onderkant meer ruimte. Bij het lopen kon de stof rond de benen wijken terwijl de binnenriem bedekt bleef. De lengte verklaart waarom een groot deel van de beenlingen zichtbaar is en hun bevestiging nauwelijks.
Hoe de beenlingen van Bocksten bleven zitten
De hosor waren twee losse kledingstukken van wol. Volgens Andersson bestond elke beenling uit één stuk voor het been en de achterkant van de voet en een tweede stuk rond de voorvoet. Het was dus een lang kledingstuk dat aan de taille werd opgehouden. Het voetgedeelte en de bevestiging bovenaan hadden verschillende functies.
Volgens het museum zat het bevestigingspunt aan een leren riem onder de tuniek. De riempjes liepen vanaf de beenlingen omhoog naar die riem, die de trekkracht van beide stukken opving. De buitenriem lag over de stof en droeg volgens het museum twee messen en een klein leren voorwerp. Bij de geklede figuur is die tweede riem zichtbaar en blijft de eerste verborgen.
Een mogelijke volgorde bij het aankleden
De samenhang tussen de stukken geeft een mogelijke volgorde voor het aankleden. De vondst bewaart kleding en accessoires. De onderstaande volgorde volgt uit de manier waarop ze op elkaar aansluiten. De precieze handelingen, het afstellen van de riempjes en het moment waarop de schoenen aangingen, konden variëren.
- Trek over elk been een beenling aan en plaats de voet in het daarvoor genaaide deel.
- Maak de riempjes van de beenlingen vast aan de leren binnenriem rond de taille.
- Laat de tuniek over de bevestigingen vallen en sluit de buitenriem daaroverheen.
- Maak de dracht af met schoenen en voeg zo nodig voor de warmte de mantel en de kap toe.
De binnenriem maakt duidelijk hoe de dracht werkte tijdens het lopen. Bij elke stap buigt de knie in de beenling, terwijl de bevestiging aan de taille voorkomt dat die afzakt. De snit van de tuniek laat de benen vrij bewegen. De geraadpleegde bronnen specificeren de knoop en de afstelling van de riempjes niet.
Wat we weten over onderkleding, schoenen en warme lagen
Andere middeleeuwse bronnen vermelden onderkleding. Andersson noemt een testament uit 1311 waarin Håkan Knutsson vijf mannelijke bedienden elk een tuniek, een mantel en linnen kleding naliet. Het geeft een indruk van de combinatie van stoffen in de streek. Plantaardige vezels blijven doorgaans minder goed bewaard in archeologische grafcontexten. Voor Bocksten blijft de vraag open of de man een onderbroek of een linnen hemd droeg en welke snit en stof zulke stukken hadden.
Het museum identificeert leren schoenen met een vlakke zool en stukken hergebruikte wol die om de voet werden gewikkeld. Na verloop van tijd verviltten die stukken en kregen ze de vorm van pantoffels. De mantel had rechts een opening die de arm vrijliet. De puntkap bedekte ook de hals. Het verwante artikel over de gugel onderaan gaat dieper in op die kap.
Wat Bocksten vertelt over andere mannen uit de 14e eeuw
De dracht van Bocksten toont één oplossing uit meerdere. Andersson documenteert ook wollen beenlingen uit Herjolfsnes in Groenland. In Noord-Europa kwamen stukken voor met een voet en ook stukken die met een band onder de voet op hun plaats bleven. Een inventaris van kasteel Bohus uit 1340 noemt meerdere paren uit Brugge of uit met Brugge geassocieerd materiaal, plus een paar van scharlaken laken. De inventaris vermeldt herkomst of stofsoort. Archeologische stukken tonen de snit.
Ook het silhouet veranderde. Andersson dateert de opkomst van kortere, nauwer aansluitende mannenkleding in de Europese mode rond 1340. Daardoor bleef meer van de beenlingen zichtbaar. De bijna knielange tuniek van Bocksten laat zien waarom tijd, plaats en de specifieke dracht van belang zijn bij de interpretatie van een afbeelding. Volgens het museum is de kleding weinig versleten en zijn verschillende beroepen denkbaar. De identiteit en het beroep van de man blijven open.
Kijk naar wat elk kledingstuk draagt. Wol bedekt het lichaam, de riempjes brengen de trekkracht van de beenlingen over op de binnenriem en de buitenriem draagt voorwerpen over de tuniek. Dat detail maakt duidelijk hoe de herkenbare middeleeuwse kleding op haar plaats bleef.
Wie wil zien hoe deze kledingstukken tegenwoordig afzonderlijk worden gepresenteerd, vindt ze in de collecties middeleeuwse tunieken, beenlingen en middeleeuwse riemen. De catalogusfoto’s tonen moderne kleding met historische inspiratie.
Bronnen en verder lezen
- Cultuurhistorisch Museum van Halland · De dracht van Bocksten en de functie van de riemen
- Cultuurhistorisch Museum van Halland · De ontdekking op 22 juni 1936
- Cultuurhistorisch Museum van Halland · Fotoarchief van de bewaarde kleding
- Eva Andersson, Universiteit van Göteborg · Onderzoek naar middeleeuwse kleding in Zweden en Noorwegen (2006), blz. 43–44, 53–56 en 144–145
- Studio Västsvensk Konservering · Conservering van de dracht van Bocksten
- Tienda Medieval · Van gugel tot chaperon: zo werd de middeleeuwse kap gedragen
